بازنگری در تبارشناسی مغول‌ها؛ شمار نوادگان چنگیز خان بسیار کمتر از برآوردهای قبلی است

آسکاپولی و همکارانش برای یافتن دی‌ان‌ای خویشاوندان نزدیک چنگیز خان، ادعاهای مرسوم مربوط به محل دفن جوچی را در پژوهشی تازه بررسی کردند. بر اساس روایت‌ها، جوچی پس از سقوط از اسب در اولی‌تاو جان باخت و در آرامگاهی به همین نام دفن شد؛ آرامگاهی که دست‌کم هفتاد سال پس از مرگ او ساخته شده است.

پژوهشگران به منطقه‌ی اولی‌تاو سفر کردند و اسکلت‌های مردانه‌ی موجود در سه آرامگاه قرون‌وسطایی را که گفته می‌شود متعلق به جوچی و دیگر نخبگان اردوی زرین است، بررسی کردند. تحلیل دی‌ان‌ای این افراد با تمرکز بر کروموزوم Y انجام شد که از پدر به پسر منتقل می‌شود و برای ردیابی تبار پدری اهمیت دارد.

تأیید قطعی ارتباط با چالشی اساسی روبه‌رو است: اسکلت چنگیز خان هرگز پیدا نشده و محل دفن او ناشناخته باقی مانده است. آسکاپولی توضیح داد که هیچ‌کس نمی‌داند دی‌ان‌ای کروموزوم Y او چه ویژگی‌هایی داشته است و نمونه‌ای شناخته‌شده از خود او، پسران، نوه‌ها یا خویشاوندان نزدیکش در دست نیست. به گفته‌ی او، این پژوهش تلاشی برای پاسخ‌دادن به همین پرسش تاریخی است.

مطالعه‌ای پیشین که در سال ۲۰۰۳ در American Journal of Human Genetics منتشر شد، نشان داد تبار غیرمعمول کروموزوم Y با منشأ مغولستان در حدود هزار سال پیش، موسوم به C3*، امروزه در میان مردمان سراسر قلمرو سابق امپراتوری مغول رایج است. پژوهشگران در آن مطالعه نتیجه گرفتند این تبار احتمالاً از طریق نوادگان مرد چنگیز خان منتقل شده و حدود ۰٫۵ درصد از مردان جهان امروز، یعنی یک نفر از هر ۲۰۰ مرد، ممکن است از نسل چنگیز خان باشند.

اما تحلیل جدید نشان داد سه مرد دفن‌شده در آرامگاه‌های اردوی زرین از نظر پدری با یکدیگر خویشاوند بوده و جدی نزدیک در تبار C3* دارند. به گفته‌ی آسکاپولی، هاپلوتیپ کروموزوم Y آن‌ها در خوشه‌ای قرار می‌گیرد که پیش‌تر به‌عنوان تبار احتمالی چنگیز خان مطرح شده بود، اما شاخه‌ی شناسایی‌شده در این مطالعه در جمعیت‌های امروزی بسیار نادر است.

خوشه‌ی ژنتیکی C3* خانواده‌ای بسیار بزرگ با شاخه‌های متعدد به شمار می‌رود؛ موضوعی که در سال ۲۰۰۳ هنوز به‌طور کامل شناخته نشده بود. نخبگان اردوی زرین یکی از شاخه‌های این خانواده ژنتیکی را در اختیار داشته‌اند. اما شاخه‌ای که در اسکلت‌های آرامگاه کشف شد، بسیار نادرتر از شاخه‌ای است که در مطالعه‌ی سال ۲۰۰۳ گزارش شده بود. این کشف نشان می‌دهد شمار مردان امروزی که با چنگیز خان خویشاوندی دارند، احتمالاً بسیار کمتر از برآوردهای قبلی است.

همچنین، بررسی ژنتیکی نشان داد افراد دفن‌شده در آرامگاه‌ها تبار خود را عمدتاً از جمعیت‌های باستانی شمال‌شرق آسیا (ANA) به ارث برده‌اند. علاوه بر این تبار، سهم ژنتیکی قوم قبچاق نیز دیده می‌شود؛ گروهی از کوچ‌نشینان مرتبط با سکاهای شرقی که در استپ‌های اوراسیا زندگی می‌کردند و در دوره‌ی قرون وسطی در اردوی زرین ادغام شدند.

با وجود یافته‌های تازه، تبار دقیق کروموزوم Y که چنگیز خان با نوادگان مرد خود مشترک داشت، همچنان ناشناخته است. آسکاپولی معتقد است اگر مقبره‌ای با ثبت تاریخی معتبر و سنگ‌قبری شناسایی شود که تعلق فرد به نوادگان چنگیز خان را تأیید کند و سپس آزمایش‌های ژنتیکی انجام شود، دستیابی به نتیجه قطعی ممکن خواهد بود. پیچیدگی‌های تاریخی و ژنتیکی نشان می‌دهد پاسخ نهایی ساده نخواهد بود، اما پژوهش‌های آینده می‌توانند این معمای دیرینه را پاسخ دهند.

نتایج پژوهش در نشریه‌ی علمی PNAS منتشر شده است.